Аталық бездің бұралуы деген не?
Аталық без шәует бауында ілініп тұрады. Бұл баудың ішінен аталық безді қоректендіретін артерия мен веналар өтеді. Кейбір балаларда аталық без ұмада жеткілікті берік бекімегендіктен өз осінен айналып кетуі мүмкін. Бау бұралғанда қан айналымы тоқтайды. Мұны аталық бездің бұралуы (тестис торсиясы) дейді.
Бұл балалар урологиясындағы ең шұғыл жағдай. Қан айналымы қалпына келмесе, аталық без тінінің тіршілікке қабілеті бірнеше сағаттың ішінде жоғала бастайды.
Кімде болады?
- көбінесе 12–18 жастағы жасөспірімдерде, әсіресе ұйқы кезінде немесе спорттан кейін,
- жаңа туған нәрестелерде (кейде әлі ана құрсағында жатқанда),
- ұмаға түспеген аталық безде қауіп жоғарырақ.
Белгілері
- аталық бездің кенеттен басталған қатты ауырсынуы, көбіне бір жақта,
- ауырсыну шапқа және іштің төменгі бөлігіне берілуі мүмкін,
- жүрек айнуы және құсу,
- аталық без ісінеді, қызарады, жоғары тартылады, кейде көлденең орналасады,
- жасөспірімдер ұялғандықтан кейде тек «іштің ауырғанына» шағымданады.
Мына белгілердің біреуі бар ма?
- ауырсыну кенеттен басталды, қатты, баланы ұйқысынан оятты
- жүрек айнуы, құсу
- аталық без жоғары тартылды, ісінді немесе қызарды
- жаңа туған нәрестеде ұма қатты, көкшіл және ісінген (ауырсыну болмауы да мүмкін)
Дереу ең жақын аурухананың қабылдау бөліміне
Қоңырау шалып жауап күтпеңіз, ауырсынуды басатын дәрі беріп таңды күтпеңіз. Бұл аталық бездің бұралуы болуы мүмкін.
Аталық безді сақтап қалу ықтималдығы (шамамен)
Ауырсыну біртіндеп басталды немесе әлсіз
Сол күні балалар урологына көрсетіңіз. Гидатиданың бұралуы мен эпидидимит те осылай басталуы мүмкін, оларды бұралудан тек дәрігердің қарауы ажыратады.
Ауырсыну өздігінен басылды ма?
Ауырсыну басылса да, ұлыңызды сол күні балалар урологына көрсетіңіз немесе аурухананың қабылдау бөліміне апарыңыз. Аталық без бұралып, өздігінен жазылуы мүмкін, ал келесі жолы жазылмай қалуы мүмкін. Ауырсыну қайта басталса немесе ісіну болса, дереу қабылдау бөліміне барыңыз. Кейінгі отаның мерзімін дәрігер қарап шыққаннан кейін белгілейді.
Неге уақыт шешуші?
Аталық безді сақтап қалу мүмкіндігі алғашқы сағаттарда ең жоғары. Зерттеулердегі шамамен нәтижелер мынадай:
| Ауырсыну басталғаннан бері өткен уақыт | Аталық безді сақтап қалу ықтималдығы (шамамен) |
|---|---|
| 6 сағатқа дейін | шамамен 97% |
| 7–12 сағат | шамамен 79% |
| 13–24 сағат | шамамен 54% (43–61%) |
| 24–48 сағат | шамамен 24% |
| 48 сағаттан көп | шамамен 7% |
Бұл сандар кепілдік емес: нәтижеге бұралудың дәрежесі де әсер етеді, ал 6 сағат күтіп отыруға берілген уақыт емес. Ауырсыну басталған бойда шұғыл көмекке жүгініңіз; 6 сағаттың өтуін күтпеңіз.
Сондықтан аталық без кенеттен ауырғанда үйде күтуге, ауырсынуды басатын дәрі беріп таңды күтуге болмайды.
Диагноз
Диагноз негізінен дәрігердің қарауымен қойылады. Допплерлік УДЗ аталық бездегі қан ағымын көрсетеді және пайдалы, бірақ күдік жоғары болса, УДЗ-ге уақыт жоғалтпай, бірден отаға кіріседі.
Ұқсас белгілер гидатиданың бұралуында және эпидидимитте де болады. Оларды ажырату дәрігердің ісі, сондықтан аталық без кенеттен ауырған кез келген жағдайда шұғыл жүгіну қажет.
Емі
Шұғыл ота: ұма ашылады, шәует бауының бұралуы жазылады, аталық бездің түсі мен қан айналымы бағаланады.
- Аталық без тіршілікке қабілетті болса, ұмаға тігіліп бекітіледі (орхиопексия).
- Қан айналымы қалпына келмесе және тін тіршілікке қабілетін жоғалтса, аталық без алынып тасталады.
- Екі жағдайда да екінші аталық без де бекітіледі, өйткені дәл осындай анатомиялық бейімділік көбіне екі жақта да болады.
Отаға дайындық жүріп жатқанда дәрігер шұғыл көмек бөлімінде аталық безді қолмен бұрап ашуға тырысуы мүмкін. Бұл отаның орнын баспайды және оны кешіктірмеуі керек.
Жаңа туған нәрестедегі бұралу
Аталық без туылғанға дейін немесе өмірдің алғашқы күндерінде де бұралуы мүмкін. Бұралу туылғаннан кейін басталса (нәрестенің ұмасы кенет ісінсе немесе түсі өзгерсе), бұл шұғыл жағдай: балаға дереу хирург керек. Бұралу туылғанға дейін болған болса, отаның уақыты тексеру нәтижелеріне байланысты шешіледі. Бұл жағдайда ерте, бірақ шұғыл емес отамен тексеру және екінші аталық безді ұмаға бекіту ұсынылады, өйткені кейін қарсы жақта да бұралу болуы мүмкін.
Гидатиданың бұралуы
Аталық бездің жоғарғы полюсінде шағын рудиментті тін (гидатида) болады. Оның бұралуы 7–12 жастағы балаларда аталық бездің кенеттен ауыруының ең жиі себебі болып табылады. Ауырсыну әдетте баяуырақ басталады, кейде аталық бездің жоғарғы жағында тері арқылы көкшіл нүкте көрінеді. Бұл жағдай отасыз, тыныштық сақтап, ауырсынуды басатын дәрі ішу арқылы бірнеше күнде басылады. Бірақ оны аталық бездің бұралуынан ажырату үшін дәрігердің қарауы міндетті.
Қашан шұғыл көмекке жүгіну керек?
Төмендегілердің бірі болса, келесі қабылдауды күтпеңіз және дәрігердің жауабын күтіп уақыт жоғалтпаңыз: дереу 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз немесе ең жақын аурухананың қабылдау бөліміне барыңыз.
- Аталық бездің кенеттен, қатты ауыруы, әсіресе баланы ұйқысынан оятқан ауырсыну
- Ауырсынумен бірге жүрек айнуы және құсу
- Аталық бездің жоғары тартылуы, ісінуі, қызаруы
- Жасөспірім ұлда іштің төменгі бөлігіндегі немесе шаптағы себепсіз ауырсыну (аталық бездерін де қарап шығыңыз)
- Жаңа туған нәрестеде ұманың қатты, көкшіл тартып ісінуі
Педиатр мен отбасылық дәрігерге арналған ескертпе
Жедел ұма синдромында бұралу жоққа шығарылғанша шұғыл уролог кеңесі қажет. Клиникалық күдік жоғары болса, допплерлік УДЗ отаны кешіктірмеуі тиіс; допплерографияның қалыпты нәтижесі бұралуды толық жоққа шығармайды. Триажда TWIST шкаласы пайдалы. Ауырсыну басталғаннан бері өткен уақыт аталық безді сақтап қалу ықтималдығын анықтайтын негізгі фактор болып табылады. Іштің ауырсынуымен келген жасөспірімдерде ұманы міндетті түрде қарау керек.
Қабылдау кезінде не болады?
- Бұралуға күдік бар бала кезексіз қаралады, қажет болса допплерлік УДЗ жасалады.
- Күдік жоғары болса, бала УДЗ-ні күтпей отаға алынады.
- Ота кезінде бұралу жазылады; қан айналымы қалпына келсе, қайта бұралмас үшін осы аталық без де, екінші аталық без де ұмаға бекітіледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Ауырсыну басылды. Бәрібір дәрігерге бару керек пе?
Иә, сол күні. Кейде аталық без бұралып, өздігінен қайта жазылады да, ауырсыну басылады. Бірақ бұл қауіптің өткенін білдірмейді: бұралу қайталануы мүмкін. Ауырсыну қайта басталса, дереу аурухананың қабылдау бөліміне барыңыз. Ота керек пе және қашан жасалады, оны дәрігер қарап шыққаннан кейін шешеді.
Отадан кейін бала болашақта әке бола ала ма?
Аталық без сақталса, әдетте иә. Аталық без алынып тасталса да, қалған бір сау аталық без әдетте жеткілікті гормон мен шәует түзеді.
Тақырыпқа қатысты
- Эпидидимит және орхит Аталық бездің және оның қосалқысының қабынуы Ауру
- Гидроцеле Аталық бездің шемені, ұмадағы сұйықтық Ауру
- Шап жарығы Ингвинальды жарық, шаптағы томпақ Ауру
- Түспеген аталық без Крипторхизм, ұмада жоқ аталық без Ауру
- Аталық бездің ісігі Аталық бездегі түйін, аталық бездің түзілімі Ауру
- Жыныс мүшелерінің жарақаттары Ұмаға соққы, сыдырма ілгек жарақаты, бұтаралыққа құлау Ауру
- Жедел ұма синдромы: аталық бездің бұралуы және оған ұқсайтын жағдайлар Дәрігерлерге арналған
Дереккөздер
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2026: Acute scrotum.
- Mellick LB et al. A systematic review of testicle survival time after a torsion event. Pediatr Emerg Care, 2019.
- Barbosa JA et al. Development and initial validation of a scoring system to diagnose testicular torsion in children (TWIST). J Urol, 2013.
Бұл бет ақпарат беру мақсатында дайындалған. Балаңызды емдеу туралы шешім тексеруден кейін дәрігермен бірге қабылданады.
Жаңартылған күні: